پیامدهای مصرف لبنیات در بروز میگرن کودکان

مقدمه

میگرن یکی از اختلالات عصبی شایع در کودکان و نوجوانان است که کیفیت زندگی آن‌ها را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. حملات میگرنی می‌تواند باعث درد شدید، تهوع، حساسیت به نور و صدا، و اختلال در عملکرد روزانه شود. از آنجایی که منشأ میگرن پیچیده است و عوامل متعددی در ایجاد آن دخیل‌اند، تغذیه یکی از بخش‌های مهمی است که در سال‌های اخیر توجه زیادی به آن شده است. در این میان، مصرف لبنیات به عنوان بخشی از رژیم غذایی کودکان، ممکن است نقش دوگانه‌ای داشته باشد: برخی مطالعات نشان می‌دهند که لبنیات ممکن است میگرن را تحریک کند و در مقابل، برخی دیگر به اثرات محافظتی برخی فراورده‌های لبنی اشاره دارند.

شواهد علمی درباره مصرف لبنیات و میگرن در کودکان

۱. مطالعه مورد–شاهدی در کودکان ۷–۱۴ سال
یک مطالعه مورد–شاهدی که در ایران انجام شده، رابطه بین مصرف لبنیات و احتمال میگرن را در کودکان و نوجوانان بررسی کرده است. در این تحقیق، ۲۹۰ کودک (۷ تا ۱۴ سال) مورد بررسی قرار گرفتند، که گروهی از آن‌ها مبتلا به میگرن تشخیص داده شده بودند و گروه کنترل سالم بودند. مصرف لبنیات توسط پرسش‌نامه فرکانس غذا (FFQ) ارزیابی شد. نتایج جالب توجه بودند: مصرف لبنیات کم‌چرب (low-fat dairy) با کاهش قابل‌توجه ریسک میگرن همراه بود. در واقع، کودکی که در سومین «تریل» مصرف لبنیات کم‌چرب قرار داشت، نسبت به گروه با مصرف پایین‌تر، کاهش احتمال میگرن داشت (OR ≈ 0.46). PMC+1
این یافته نشان می‌دهد که مصرف متعادل و مخصوصاً نوع کم‌چرب لبنیات ممکن است اثر محافظتی داشته باشد.

۲. بررسی انتقال اطلاعات در ادبیات سردرد و رژیم غذایی
در یک مرور جامع درباره سردردها و رژیم غذایی، محققان به این نکته اشاره کرده‌اند که رابطه بین لبنیات و سردرد (به‌ویژه میگرن) پیچیده است. برخی مطالعات گزارش داده‌اند که بعضی محصولات لبنی (مثل پنیر، شیر یا بستنی) ممکن است محرک سردرد در برخی افراد باشند، اما در مقابل، لبنیات کم‌چرب ممکن است به خاطر مواد مغذی مانند کلسیم، منیزیم، فسفر و ویتامین D نقش حمایتی ایفا کند. PubMed+1
علاوه بر این، در کودکان، حدود ۳۸٪ از مبتلایان به میگرن گزارش داده‌اند که برخی غذاها به عنوان محرک سردرد برای آن‌ها عمل می‌کنند، از جمله پنیر (ـ cheese) که یکی از محصولات لبنی است. PMC

۳. مکانیسم‌های احتمالی
چند مکانیسم زیست‌شیمیایی می‌تواند توضیح‌دهنده این رابطه باشد:

• التهاب و مسیرهای عصبی: لبنیات دارای ترکیبات زیستی (bioactive) و ریزمغذی‌هایی مثل منیزیم هستند که می‌توانند التهاب پایین‌دستی (low-grade inflammation) را کاهش دهند؛ این التهاب ممکن است در مسیرهای عصبی مؤثر بر میگرن نقش داشته باشد. در مطالعه مورد–شاهدی کودکان نیز احتمال داده شده است که اثر محافظتی لبنیات به خاطر همین ترکیبات مغذی باشد. PMC
• تأثیر بر میکروبیوم روده: برخی شواهد نشان می‌دهند که لبنیات می‌تواند بر ترکیب میکروب‌های روده تأثیر بگذارد و از آنجا که تعامل روده–مغز می‌تواند در میگرن نقش داشته باشد، این مسیر ممکن است بخشی از رابطه بین لبنیات و سردرد باشد. PMC
• محتوای چربی اشباع و سبک رژیم غذایی: در همان مطالعه، افرادی که مصرف لبنیات داشتند، هم‌زمان تمایل بیشتری به مصرف تنقلات ناسالم، قند ساده و چربی‌های مضر داشتند. این الگوی غذایی می‌تواند موجب افزایش التهاب، چربی بدن یا اختلالات متابولیک شود که خود عوامل تشدیدکننده میگرن‌اند. PMC

بنابراین، اگرچه برخی محصولات لبنی ممکن است به‌عنوان محرک میگرن مطرح شوند، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که نوع لبنیات (کم‌چرب یا پرچرب) و الگوی کلی رژیم غذایی بسیار مهم است.

مضرات مصرف محصولات حیوانی 

با وجود برخی اثرات محافظتی لبنیات کم‌چرب، مصرف محصولات حیوانی (لبنیات، گوشت قرمز، کره، محصولات فرآوری‌شده) معایب قابل‌توجهی دارد که می‌تواند به بروز یا تشدید میگرن کمک کند یا عوامل زمینه‌ساز آن را تشدید نماید:

1. التهاب مزمن
   مصرف چربی اشباع از محصولات حیوانی می‌تواند به افزایش التهاب سیستمیک منجر شود. التهاب مزمن، یکی از مکانیسم‌های شناخته‌شده در بروز میگرن است (از طریق فعال‌سازی سیتوکین‌های التهابی، افزایش عوامل درد و حساسیت عصبی). رژیم‌های گیاهی به ویژه اگر سرشار از فیبر، ریزمغذی و فیتوکمیکال‌ها باشند، اغلب التهاب را کاهش می‌دهند.
2. افزایش استرس اکسیداتیو
   بعضی محصولات حیوانی ممکن است ترکیباتی داشته باشند که به استرس اکسیداتیو کمک می‌کنند. استرس اکسیداتیو نیز در پاتوفیزیولوژی میگرن نقش دارد (آسیب به سلول‌ها، آزاد شدن رادیکال‌های آزاد).
3. الگوهای غذایی ناسالم
   مصرف لبنیات پرچرب اغلب با سبک زندگی غذایی ناسالم همراه است (مصرف بیشتر شیرینی‌ها، تنقلات پرکالری، قند ساده)؛ چنین سبکی می‌تواند وزن را افزایش دهد، فشار خون را بالا ببرد، و فاکتورهای خطر متابولیکی را تشدید کند که به نوبه خود ممکن است میگرن را بدتر کند.
4. اثرات گوارشی و روده‌ای
   برای برخی افراد، مصرف لبنیات می‌تواند موجب مشکلات گوارشی (نفخ، حساسیت به لاکتوز، اختلال در میکروبیوم روده ) شود. تغییر در میکروبیوم روده می‌تواند پیامدهایی بر محور روده-مغز داشته باشد که در بروز میگرن دخیل‌اند.
5. اثر اخلاقی و زیست‌محیطی
   مصرف محصولات حیوانی پیامدهایی فراتر از سلامت فردی دارد: تولید لبنیات و گوشت ارتباط قابل‌توجهی با انتشار گازهای گلخانه‌ای، مصرف آب بالا و فشار بر منابع طبیعی دارد. کاهش وابستگی به محصولات حیوانی می‌تواند به سبک زندگی پایدارتر و سالم‌تری منجر شود — و تأثیرات مثبت زیست‌محیطی نیز می‌تواند به طور غیرمستقیم بر سلامت کلی (از جمله تأثیرات التهابی) مؤثر باشد.

مزایای مصرف منابع جایگزین گیاهی در کاهش میگرن

هم‌زمان با بررسی مضرات مصرف محصولات حیوانی، جایگزین‌های گیاهی می‌توانند راهکاری مفید برای مدیریت میگرن در کودکان (و بزرگسالان) باشند. در ادامه مزایای این منابع و شواهد علمی آن‌ها آمده است:

1. رژیم گیاهی و کاهش فراوانی میگرن
   مطالعه‌ای جدید در ایران (سال ۲۰۲۳) نشان داد که پیروی از الگوی غذایی گیاهی (plant-based) با شاخص « رژیم غذایی گیاهی » (Plant‑Based Diet Index, PDI) بالا، با کاهش تعداد حملات میگرن و کاهش سطح نیتریک‌اکسید سرمی همراه است. PMC
   کاهش نیتریک‌اکسید ممکن است به کاهش حساسیت عروقی و درد میگرنی کمک کند.
2. مطالعه موردی موفقیت‌آمیز (LIFE Diet)
   یک گزارش موردی از بزرگسال مبتلا به میگرن مزمن که با رژیم «Low Inflammatory Foods Everyday (LIFE)» — رژیمی گیاهی، سرشار از سبزی‌های برگ‌سبز — درمان شده بود، بسیار الهام‌بخش است. پس از دو ماه، تعداد روزهای میگرن او از حدود ۱۸–۲۴ روز در ماه به فقط یک روز کاهش یافت و پس از سه ماه، حملات میگرنی کاملاً ناپدید شدند. PubMed
   این رژیم بر سبزیجات برگ‌سبز، میوه، حبوبات و غلات کامل تأکید دارد، و مصرف پروتئین حیوانی (مخصوصاً لبنیات و گوشت قرمز) را محدود می‌کند.
3. پشتیبانی از مکانیسم‌های ضد‌التهابی
   رژیم‌های گیاهی معمولاً سرشار از فیبر، آنتی‌اکسیدان‌ها، ترکیبات فنولی و فیتوکمیکال‌ها هستند. این ترکیبات می‌توانند التهاب را کاهش دهند، اکسیژن واکنشی را مهار کنند و استرس اکسیداتیو را کمتر کنند — همه این‌ها مسیرهایی هستند که در میگرن نقش دارند. RosyCheeked+1
   همچنین، پژوهشی گزارش داده است که مصرف پروتئین گیاهی و فیبر می‌تواند سطح التهاب را کاهش دهد؛ به طوری که مصرف بیشتر پروتئین گیاهی با شاخص التهاب پایین‌تر (CRP پایین‌تر) ارتباط دارد. ایندیپندنت فارسی
4. کاهش چربی اشباع و بهبود وضعیت متابولیک
   رژیم گیاهی که چربی حیوانی (اشباع) را محدود می‌کند، ممکن است از تجمع چربی احشایی، افزایش مقاومت به انسولین یا سایر فاکتورهای متابولیک جلوگیری کند — که همه‌ی این فاکتورها می‌توانند میگرن را تشدید کنند.
5. بهبود سلامت روده – محور روده‑مغز
   فیبر گیاهی به رشد باکتری مفید در روده کمک می‌کند، که می‌تواند تولید متابولیت‌هایی داشته باشد که برای سلامت مغزی مفیدند. با بهبود تعادل میکروبیوم روده، ممکن است مسیرهای التهابی کاهش یابد و تحریک عصبی میگرنی کمتر شود.
6. مزایای کلی سلامت
   علاوه بر تأثیر بر میگرن، رژیم گیاهی می‌تواند مزایای متعددی برای سلامت عمومی داشته باشد: کاهش خطر بیماری‌های قلبی، فشار خون، دیابت نوع ۲ و برخی انواع سرطان‌ها. DW
   همچنین، یک رژیم گیاهی خوب طراحی‌شده می‌تواند میزان مصرف چربی اشباع را کاهش دهد، در حالی که مواد مغذی مفیدی مثل منیزیم، پتاسیم، و آنتی‌اکسیدان‌ها را تأمین کند.

نکات عملی برای والدین و مراقبان

با توجه به شواهد فوق، چه کارهایی می‌توان به عنوان والدین یا مراقب کودک مبتلا به میگرن انجام داد تا مصرف لبنیات و محصولات حیوانی را به نحوی مدیریت کند و در عین حال از مزایای منابع گیاهی بهره‌مند شود؟

1. ثبت روزانه خوراک و سردرد
   ایجاد یک «دفتر سردرد» که در آن کودک یا والدین یادداشت کنند چه خورده‌اند (لبنیات، پنیر، شیر ، نوشیدنی‌ها) و چه زمانی سردرد رخ داده است، می‌تواند به شناسایی الگوهای محرک کمک کند. اگر می‌بینید مصرف برخی لبنیات با شروع میگرن همراه است، می‌توانید آن‌ها را کاهش دهید یا جایگزین کنید.
2. انتخاب لبنیات کم‌چرب یا کاهش تدریجی
   اگر تصمیم دارید لبنیات را خیلی کاهش ندهید، می‌توانید نوع کم‌چرب آن را انتخاب کنید (شیر کم‌چرب، ماست بدون چربی). همان‌طور که در مطالعه کودکان دیده شد، این نوع لبنیات ممکن است حتی محافظتی باشد. PMC
   همچنین، کاهش تدریجی لبنیات پرچرب و جایگزینی آن با گزینه‌های کم‌چرب، روش منطقی و پایدار است.
3. گنجاندن منابع گیاهی مغذی در رژیم غذایی

• سبزی‌های برگ‌سبز تیره (مثل اسفناج، کلم، کلم پیچ) را در وعده‌های روزانه بگنجانید.
• حبوبات (نخود، عدس، لوبیا) را به عنوان منبع پروتئین گیاهی در نظر بگیرید.
• مغزها و دانه‌ها (بادام، گردو، کتان، چیا) را برای منیزیم، فیبر و چربی‌های سالم اضافه کنید.
• غلات کامل (جو دوسر، برنج قهوه‌ای، کینوا) را جایگزین غلات تصفیه‌شده کنید.

1. بهبود سبک زندگی کلی
   رژیم غذایی فقط یک بخش از مدیریت میگرن است. مهم است که کودک:

• به اندازه کافی آب بنوشد، چون کم‌آبی ممکن است محرک حملات سردرد باشد.
• خواب منظم و کیفیت خواب خوب داشته باشد.
• استرس را مدیریت کند، چون استرس نیز عاملی مهم در میگرن است.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشد، که می‌تواند التهاب را کاهش دهد.

1. مشورت با متخصص تغذیه و پزشک
   قبل از ایجاد تغییرات بزرگ در رژیم غذایی کودکان (به ویژه حذف کامل لبنیات) بهتر است با پزشک اطفال یا متخصص تغذیه مشورت کنید. آن‌ها می‌توانند اطمینان دهند که نیازهای تغذیه‌ای مهم (مثل کلسیم، ویتامین D، پروتئین) تأمین می‌شوند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

• مصرف محصولات حیوانی می‌تواند از طریق مسیرهای التهابی، استرس اکسیداتیو و اختلال در میکروبیوم روده، به بدتر شدن میگرن کمک کند.
• جایگزین‌های گیاهی مانند رژیم‌های گیاهی کامل (Whole-food plant-based)، سبزی‌های برگ‌سبز، حبوبات، مغزها و غلات کامل، می‌توانند به کاهش فراوانی و شدت حملات میگرنی کمک کنند؛ این موضوع با مکانیسم کاهش التهاب، بهبود سلامت روده و جذب ریزمغذی‌های مؤثر توضیح داده می‌شود.
• تغییرات تدریجی، ثبت الگوهای غذایی و سردرد، همراهی با متخصص تغذیه، و انتخاب جایگزین‌های سالم، راهکارهایی عملی برای والدین هستند تا ضمن حفظ سلامت کلی کودک، احتمال حملات میگرن را نیز کاهش دهند.

منابع

1. Arianfar S. و همکاران، “The association between dairy intake and migraine odds among pediatrics and adolescents: A case‐control study” — Iran J Child Neurol. (مطالعه مورد–شاهدی) PMC
2. Truths and Myths in Pediatric Migraine and Nutrition — مرور تغذیه و تحریکات غذایی در کودکان مبتلا به میگرن. PMC
3. Dairy and Headaches: What is the Connection? — مرور سیستماتیک رابطه لبنیات و سردرد. PubMed
4. Chronic migraine reversal and prevention with the LIFE diet: یک مطالعه موردی بر رژیم گیاهی (LIFE Diet). PubMed
5. Is there an association between a plant‑based eating pattern and clinical findings of a migraine headache? — مطالعه مقطعی بر افراد مبتلا به میگرن در ایران. PMC
6. Plant Based Diet May Ease Chronic Migraine Severity — گزارش در Neuroscience News بر اثرات رژیم گیاهی بر میگرن. Neuroscience News
7. Plant-Based Diet Tips for Migraine Sufferers — راهنمای تغذیه گیاهی برای افراد مبتلا به میگرن. RosyCheeked
8. مصرف فیبر و پروتئین گیاهی التهاب را کاهش می‌دهد — نقش پروتئین گیاهی و فیبر در التهاب مزمن. ایندیپندنت فارسی
9. Migraine Factsheet — توصیه‌های تغذیه‌ای (از جمله رژیم گیاهی کم‌چرب) برای پیشگیری از میگرن. Plant Based Health Professionals UK
10. درمان میگرن با دمنوش‌های گیاهی — برخی گزینه‌های گیاهی برای کاهش سردرد میگرنی. Beytoote

برای مطالعه بیشتر

Factory Farming: Cruelty for Humans, Animals and the Planet

Animals

Environment

https://cruelty.farm/for-humans/

Take Action

https://www.linkedin.com/company/Vegland/

https://virgool.io/VegLand

Building a Kinder World for Animals, Humans, and the Planet

همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.

https://www.instagram.com/mehravamag/