تاثیر دامداری بر بحران آب
مقدمه
بحران آب در دهههای اخیر به یکی از جدیترین چالشهای جهانی تبدیل شده است؛ چالشی که بسیار فراتر از کاهش بارندگی است و با شیوههای تولید غذا، سیاستهای کشاورزی، الگوهای مصرف و بهرهبرداری از منابع طبیعی پیوند مستقیم دارد. در میان تمام عوامل انسانی که بر منابع آب فشار وارد میکنند، دامداری صنعتی و تولید محصولات حیوانی یکی از بزرگترین مصرفکنندگان مستقیم و غیرمستقیم آب در جهان شناخته میشود. این صنعت نهتنها به آب زیادی برای پرورش دام نیاز دارد، بلکه کشت خوراک دام نیز حجم عظیمی از آبهای سطحی و زیرزمینی را مصرف میکند.
۱. دامداری چگونه به بحران آب دامن میزند؟
۱–۱. مصرف مستقیم آب در پرورش دام
دامها برای نوشیدن، شستوشو، خنکسازی و بهداشت محیط پرورش، به آب نیاز دارند. اگرچه این بخش نسبت به مصرف آب در تولید خوراک دام سهم کمتری دارد، اما در مقیاس جهانی همچنان رقم قابلتوجهی است.
بر اساس گزارش FAO، یک گاو شیری در روز حدود ۷۰ تا ۱۵۰ لیتر آب مصرف میکند. در مناطق گرمسیری این مقدار حتی بیشتر میشود. وقتی تعداد دامها را در نظر بگیریم—که در جهان بیش از ۱.۵ میلیارد گاو و میلیاردها رأس دام دیگر وجود دارد—مصرف تجمعی آب بسیار سنگین خواهد بود.
۱–۲. مصرف غیرمستقیم آب برای تولید خوراک دام
بخش اصلی فشار دامداری بر منابع آب از طریق کشت علوفه و خوراک دام رخ میدهد. برای مثال:
- تولید ۱ کیلوگرم گوشت گاو بهطور متوسط بین ۱۳ تا ۱۵ هزار لیتر آب نیاز دارد.
- تولید ۱ لیتر شیر حدود ۱۰۰۰ لیتر آب مصرف میکند.
- تولید ۱ کیلو مرغ نزدیک به ۴ تا ۵ هزار لیتر آب نیاز دارد.
این ارقام شامل آب باران، آبیاری، آب آبی مورد مصرف در کشت دانههای خوراکی مثل ذرت و سویا و نیز آب فرآوری محصولات هستند.
در مقایسه، تولید ۱ کیلوگرم گندم حدود ۱۰۰۰ لیتر و ۱ کیلو سیبزمینی تنها ۲۵۰ لیتر آب مصرف میکند.
نتیجه روشن است: تولید محصولات حیوانی نسبت به محصولات گیاهی چند برابر آب بیشتری مصرف میکند.
۱–۳. آلودگی منابع آب توسط دامداری
مصرف آب تنها بخش مسئله نیست؛ دامداری یکی از بزرگترین منابع آلودگی آب نیز هست. فاضلاب دامداری حاوی:
- نیترات و فسفات
- آنتیبیوتیکها
- هورمونها
- مواد آلی و پاتوژنها
است که میتواند رودخانهها، آبخوانها و سفرههای زیرزمینی را آلوده کند. مطالعات متعدد نشان داده است که نیتراتهای حاصل از فاضلاب دامداری یکی از دلایل اصلی “مرگزایی اکوسیستمها” (Dead Zones) در دریاها و دریاچههاست.
۱–۴. اثر دامداری بر خشکسالی و افت آبخوانها
در کشورهایی مانند ایران که مصرف آب کشاورزی بالای ۸۰ درصد است، سهم تولید خوراک دام در خشکسالیهای مصنوعی بسیار قابل توجه است. کشت وسیع یونجه، ذرت علوفهای و سویا بخش زیادی از منابع آب زیرزمینی را مصرف میکند. در مناطق خشک حتی پدیدهای به نام “آب مجازی” اهمیت مییابد؛ یعنی آبی که برای تولید خوراک دام مصرف میشود و در نهایت از منطقه خارج میشود.
۲. مضرات مصرف محصولات حیوانی از منظر محیطزیست و سلامت
۲–۱. ردپای آب و کربن بالا
مصرف گوشت، شیر و تخممرغ با ردپای محیطی سنگین همراه است. ردپای کربن یک کیلوگرم گوشت گاو چندین برابر محصولات گیاهی مانند حبوبات است. از آنجا که تولید محصولات حیوانی نیازمند زمین بیشتر، آب بیشتر و انرژی بیشتر است، گسترش این صنعت در بلندمدت به تخریب اکوسیستمها و کاهش تنوع زیستی منجر میشود.
۲–۲. بیماریهای مرتبط با مصرف گوشت و لبنیات
پژوهشهای پزشکی طی دهههای اخیر مصرف گوشت قرمز و فراوریشده را با بیماریهای زیر مرتبط دانستهاند:
- افزایش خطر بیماریهای قلبی–عروقی
- افزایش ریسک دیابت نوع ۲
- چاقی و اختلالات متابولیک
- سرطانهای روده بزرگ و معده
- التهاب مزمن
هرچند مصرف متعادل برخی محصولات حیوانی ممکن است در رژیم غذایی سنتی جایگاهی داشته باشد، اما مصرف امروزی در جهان چندین برابر مقدار توصیهشده است.
۲–۳. مصرف آنتیبیوتیکها در دامداری و تهدید برای سلامت عمومی
در دامداری صنعتی برای جلوگیری از بیماریها، رشد سریعتر دام و افزایش بهرهوری، آنتیبیوتیکهای گستردهای مصرف میشود. این روند باعث شکلگیری باکتریهای مقاوم به آنتیبیوتیک شده که طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان است.
۳. مزایای مصرف منابع جایگزین گیاهی
۳–۱. کاهش چشمگیر مصرف آب
محصولات گیاهی بهطور میانگین بین ۵ تا ۱۵ برابر کمتر از گوشت و لبنیات آب مصرف میکنند. حبوبات از جمله عدس، نخود و لوبیا یکی از کممصرفترین منابع پروتئین از نظر آب هستند.
نمونهها:
- یک کیلو عدس: حدود ۲۵۰۰ لیتر آب
- یک کیلو توفو: حدود ۱۸۰۰ لیتر
- یک کیلو سویا: حدود ۲۰۰۰ لیتر
یعنی حتی پرمصرفترین منابع پروتئینی گیاهی نیز چندین برابر از گوشتها کمآبتر هستند.
۳–۲. حفظ سلامت و کاهش بیماریهای مزمن
رژیمهای گیاهی غنی از فیبر، آنتیاکسیدان و ویتامینها هستند. مطالعات نشان دادهاند:
- کاهش خطر بیماریهای قلبی
- کنترل بهتر قند خون
- کاهش التهاب
- وزنگیری سالمتر
- کاهش خطر برخی سرطانها
در رژیمهای گیاهی مشاهده میشود. بهجای چربی اشباعشده موجود در محصولات حیوانی، چربیهای گیاهی اغلب از نوع غیراشباع و مفید هستند.
۳–۳. پایداری محیطی و کاهش وابستگی به کشاورزی آببر
گسترش مصرف غذاهای گیاهی نهتنها فشار بر منابع آب را کم میکند، بلکه به حفاظت خاک، جلوگیری از جنگلزدایی و کاهش انتشار گازهای گلخانهای کمک میکند. کشت گیاهان نیازمند زمین و منابع کمتر است و بازده پروتئینی بهتری نسبت به دامداری دارد.
۴. گذار به رژیم غذایی پایدار؛ چالشها و فرصتها
گذار از رژیمهای حیوانمحور به رژیمهای پایدارتر نیازمند برنامهریزی دقیق، آموزش عمومی، حمایت دولتها و اصلاح سیاستهای یارانهای است. چند پیشنهاد کاربردی:
۴–۱. حمایت از تولید محصولات گیاهی با ارزش غذایی بالا
کشورها میتوانند با تشویق کشت دانهها، حبوبات، غلات کامل و محصولات جایگزین گوشت (مانند سویا، بقولات و حتی محصولات جدید نظیر “گوشت گیاهی”) مصرف آب را کاهش دهند.
۴–۲. آموزش تغذیهای برای کاهش وابستگی به گوشت
بسیاری از مردم تصور میکنند پروتئین فقط از گوشت تأمین میشود، در حالی که ترکیب حبوبات، غلات کامل و مغزدانهها میتواند تمامی اسیدهای آمینه ضروری را فراهم کند.
۴–۳. اصلاح الگوهای یارانهای
در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، یارانههای کشاورزی اغلب به نفع دامداری و کشت محصولات خوراک دام است. اصلاح این الگو میتواند مصرف آب را کاهش داده و تولید غذاهای سالمتر را افزایش دهد.
۴–۴. توسعه فناوریهای نوین
کشاورزی عمودی، هیدروپونیک و آکواپونیک میتوانند با مصرف آب کمتر نسبت به روشهای سنتی، تولید گیاهان پروتئینی را چند برابر کنند.
۵. جمعبندی نهایی
بحران آب، مسئلهای پیچیده و چندلایه است، اما دادههای موجود نشان میدهد که دامداری صنعتی یکی از عوامل اصلی فشار بر منابع آب است. مصرف محصولات حیوانی نهتنها منابع آب را تهدید میکند، بلکه بر سلامت انسان و پایداری محیطزیست نیز اثرات منفی قابلتوجهی دارد.
در مقابل، رژیمهای غذایی گیاهی و کاهش وابستگی به محصولات حیوانی میتواند:
- مصرف آب را بهشدت کاهش دهد،
- به سلامت عمومی کمک کند،
- تولید غذا را پایدارتر کند،
- و فشار بر اکوسیستمها را کم کند.
تغییر الگوهای مصرف غذایی نهتنها یک انتخاب فردی، بلکه اقدامی مهم برای حفاظت از آینده منابع آب و سلامت زمین است.
منابع
- FAO. (Food and Agriculture Organization). Reports on Water Use in Agriculture and Livestock.
- Mekonnen, M. M., & Hoekstra, A. Y. (2010). The water footprint of food products. UNESCO-IHE.
- World Health Organization (WHO). Reports on Antibiotic Resistance and Food Safety.
- Poore, J., & Nemecek, T. (2018). Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science.
- United Nations Environment Programme (UNEP). Global Environmental Outlook Reports.
- IPCC Special Report on Climate Change and Land (2019).
- National Academy of Sciences – Studies on Environmental Impact of Dietary Choices.
برای مطالعه بیشتر
https://www.linkedin.com/company/Vegland/
https://virgool.io/VegLand
همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.
https://www.instagram.com/mehravamag/
