تلاقی اقتصاد و دیزاین در مدرسه بسیار
گزارش خبری: ورکشاپ تخصصی «اقتصاد دیزاین» روز جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ در مدرسه بسیار برگزار شد. این رویداد با تدریس شهباز غفوری، معمار و شهرساز، و با حمایت امیر احمدی‌نسب، مدیر و هم‌بنیان‌گذار مدرسه بسیار، میزبان جمعی از فعالان حوزه طراحی لباس، طراحی صنعتی، طراحی مبلمان، طراحی دکوراسیون، طراحی داخلی، طراحی معماری و… بود. هدف اصلی این ورکشاپ، معرفی چارچوبی عملی برای ارزیابی اقتصادی طراحی و برنامه‌ریزی اقتصادی در فرآیند طراحی در فضای حرفه‌ای ایران بود.
محور اصلی این رویداد بر این ایده استوار بود که: طراحی نباید به بیان زیبایی‌شناختی یا محاسبات صرفاً مهندسی تقلیل یابد، بلکه باید به عنوان یک فرآیند تصمیم‌گیری در نظر گرفته شود که ارزیابی اقتصادی از همان مراحل اولیه در آن تعبیه شده است. در ادبیات بین‌المللی اقتصاد طراحی، ارزیابی اقتصادی طراحی به معنای تحلیل پیامدهای مالی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی در مرحله تولید طرح است تا مشخص شود آیا پروژه قابل اجراست، نیاز به بازنگری در طراحی دارد، یا باید به مرحله بعد منتقل شود. این ارزیابی با ابزارهایی مانند تنزیل جریان نقدی و روش ارزش باقیمانده انجام می‌شود که پیش‌بینی هزینه‌ها و منافع را در کل چرخه حیات پروژه ممکن می‌سازد.
ورکشاپ این منطق را در بستر مشخص عمل طراحی در ایران قرار داد. شهباز غفوری در چارچوب اصلی خود، دو وجه طراحی را از هم تفکیک کرد: وجه صنعتی که به امکان‌پذیری تولید، کارایی منابع و ساختار هزینه مربوط می‌شود، و وجه هنری که به ادراک کاربر، برانگیختن عواطف و خلق ارزش نمادین مربوط است. نتیجه مستقیم این تفکیک آن است که: طراح اگر تنها یکی از این دو وجه را بشناسد، نمی‌تواند در مرحله برنامه‌ریزی پروژه با سرمایه‌گذار، توسعه‌دهنده یا تصمیم‌گیرنده گفتگوی مؤثری داشته باشد.
این رویکرد با تجربه حرفه‌ای او همخوانی دارد. بر اساس توضیحات وب‌سایت رسمی‌اش، روش کاری غفوری بر «کارکردگرایی، واقع‌گرایی و نئومدرنیسم» استوار است و حوزه‌های تخصصی او شامل تحلیل اقتصادی مبتنی بر داده‌های واقعی بازار املاک، ارزیابی امکان‌سنجی و ارزیابی سرمایه‌گذاری پروژه‌های ساختمانی و شهری، و مدیریت پروژه‌های ساخت از مرحله پیمانکاری تا بهره‌برداری است. او در رسانه‌های مرتبط با ساخت‌وساز ایران اشاره کرده که تا ۷۰ درصد مواد در صنعت ساختمان ایران به شیوه سنتی هدر می‌رود و بر اهمیت «انتقال تجربه و فناوری» برای تغییر این وضعیت تأکید داشته است. به بیان دیگر، اقتصاد طراحی در چارچوب فکری او نه یک نظریه انتزاعی، بلکه ابزاری برنامه‌ریزی برای پاسخ به ناکارآمدی‌های مشخص صنعت ساختمان ایران است.
روش برنامه‌ریزی هزینه مبتنی بر طراحی به عنوان تلاشی منظم توصیف می‌شود که «در هر مرحله از طراحی، فرصت‌های افزایش کیفیت و کاهش هزینه را بیشینه می‌کند» و هدف آن این است که «هزینه، همزمان با در نظر گرفتن کیفیت، کارایی و ظاهر، در محدوده هزینه‌ای مورد نظر برنامه‌ریزی شود.» این یعنی تصمیم طراحی از ابتدا شامل هزینه کل چرخه حیات از سرمایه‌گذاری و نگهداری تا بهره‌برداری و تخریب می‌شود.
در بستر ایران، این ضرورت دوچندان است. غفوری در ورکشاپ استدلال کرد که اگر طراح بتواند در مرحله طرح، منطق اقتصادی را ارائه دهد، مثلاً از طریق جایگزینی مواد، طراحی ماژولار یا ساده‌سازی فرآیند ساخت برای کاهش هزینه تولید و زمان، طراحی از «هزینه تجملی قابل حذف» به «حلقه‌ای قابل اندازه‌گیری در خلق ارزش» تبدیل می‌شود. این تغییر برای صنعت طراحی ایران به معنای بازتنظیم ساختاری قدرت قیمت‌گذاری و قدرت چانه‌زنی است.
مدرسه بسیار به عنوان میزبان این رویداد، یک فضای آموزشی میان‌رشته‌ای در ایران است. این نهاد که امیر احمدی‌نسب به عنوان مدیر و هم‌بنیان‌گذار آن فعالیت می‌کند، مدت‌هاست بر ایجاد گفتگو میان هنر، طراحی، مدیریت و اقتصاد متمرکز بوده است. انتخاب «اقتصاد دیزاین» به عنوان موضوع این ورکشاپ، بازتابی از تشخیص این نهاد نسبت به وضعیت واقعی صنایع خلاق ایران است: طراحان زبان اقتصادی ندارند، بنگاه‌ها تفکر طراحی ندارند، و شکاف میان این دو نیازمند بستری نهادی و آموزشی برای پر شدن است.
حمایت احمدی‌نسب از این رویداد محدود به جنبه‌های مکانی و سازمانی نبود. مدرسه بسیار به عنوان نهادی که بر «عمل‌محوری» و «میان‌رشته‌ای بودن» تأکید دارد، خود حامل این ادعاست که حرفه‌ای‌سازی رشته‌های خلاق نیازمند تزریق دانش مدیریتی و سواد اقتصادی است. این ورکشاپ، تجلی عملی همان ادعا بود.
این ورکشاپ نخستین بحث عمومی نظام‌مند در ایران با چارچوب «اقتصاد دیزاین» بود. اهمیت آن نه در ارائه پاسخ‌های نهایی، بلکه در گشودن شیوه تازه‌ای از پرسیدن است: امکان‌سنجی اقتصادی پروژه طراحی چگونه در همان مرحله طراحی ارزیابی می‌شود؟ طراح چگونه ارزش طرح را به زبان سرمایه‌گذار و تصمیم‌گیرنده ارائه می‌دهد؟ برنامه‌ریزی اقتصادی چگونه به بخشی اندام‌وار از فرآیند طراحی تبدیل می‌شود، نه محدودیتی بیرونی؟
شهباز غفوری در این رویداد به پرسشی بنیادی‌تر اشاره کرد: «زیبایی‌شناسی تنها زمانی معنای واقعی دارد که در خدمت کارکرد و پیشرفت پایدار باشد و بتواند ارزش افزوده پایدار خلق کند.» در این نگاه، اقتصاد دیزاین تضعیف خلاقیت طراحی نیست، بلکه تقویت تخصصی آن است، طراحی که بتواند همزمان در منطق صنعت و منطق هنر عمل کند، توانایی تحقق ایده‌هایش در پروژه‌های واقعی را دارد.
مدرسه بسیار یک نهاد آموزشی میان‌رشته‌ای در ایران است که با هم‌بنیان‌گذاری و مدیریت امیر احمدی‌نسب، بر ایجاد بستر یادگیری و گفتگوی عمل‌محور میان حوزه‌های هنر، طراحی، مدیریت و اقتصاد متمرکز است.
شهباز غفوری، معمار، شهرساز و پژوهشگر است که حوزه‌های کاری او شامل طراحی معماری، تحلیل اقتصادی توسعه شهری، ارزیابی امکان‌سنجی پروژه و مشاوره سرمایه‌گذاری می‌شود. روش میان‌رشته‌ای او تلفیقی از معماری، فلسفه، جغرافیا، اقتصاد و رفتارشناسی شهری است. اطلاعات بیشتر در وب‌سایت رسمی او در دسترس است.
